
Utdrag frå ein dramatisk/performativ skjønnlitterær tekst under utvikling.
Verda slik vi kjenner ho (1/2025)
Kva kjenneteikner verda slik du kjenner ho? Kva vil du endre, og kva vil du ikkje miste? I denne digitale og fjerde utgåva av Jaja, inviterer vi bidragsytarar til å utforske kva som står på spel for verda slik vi kjenner ho i dag, gjennom tekstar og bidrag i ulike sjangrar.
Tekstane i utgåva blir publiserte frå juni til november 2025.
ISSN 3084-1747 (digital utg.)
Nyheitsankeret:
Den nye klimarapporten frå FNs klimapanel stadfester at det ikkje lenger er tvil om at klimaendringane er menneskeskapte. Det er rett og slett umogleg at det kunne ha gått så gale med planeten utan menneska sine omsynslause utslepp av CO2 og andre drivhusgassar. Utan å tenkje over konsekvensane, har menneska drive rovdrift på naturens ressursar, fastslår rapporten.
Og no over til vêret.
Meteorologen:
Det er varmt, så varmt at eg sveittar under armane, inne i rævholet og under pungen. Hadde eg vore ein hest med lange jur, ville det ha danna seg ein pøl under jura mine, slapt skinn ville gnage mot skinn og gi meg betente byllar på spenane.
Akkurat no skin sola, men ut på ettermiddagen skal det regne. Om du har ein kjellar, vil eg tilrå at du legg ut sekkar med sand. Sannsynlegvis vil det ikkje hjelpe, men det kan vere klokt med tanke på forsikringa. Utpå kvelden vil det klarne opp, og for dei av dykk som har trua i behald, kan det vere mogleg å få eit glimt av Gud.
Nyheitsankeret:
Dei nye rapportane frå FNs klimapanel viser at det er veldig varmt. Varmare enn det har vore tidlegare. Så varmt at isen smeltar. Og når det er så varmt at isen smeltar, kan det vere ein dårleg idé å dra på stranda, seier FN.
Og no over til vêret.
Meteorologen:
Når havet stig, vil det kome vatn inn over strendene våre og ta med seg strandstolane ut i havet. Utover dagen vert det naudsynt å springe vekk, helst opp i høgare strøk. Kanskje må me busette oss i mindre hus samtidig som kroppane våre blir utvida av varmen, og når det til slutt ikkje er plass til alle, må me la havet ete nokon av oss. Utpå ettermiddagen vil det kome lokale regnbyer i indre strøk, og tørke i ytre strøk.
Nyheitsankeret:
Ifølge nye rapportar frå FNs klimapanel er det uomtvisteleg at menneskeleg påverknad er skuld i klimaendringane. Det har UTVILSAMT skjedd dramatiske endringar i atmosfæren, verdshavet, kryosfæren og biosfæren. No går vi over til Meteorologisk institutt, for å få dagens vêr.
Meteorologen:
Om me løftar blikket ut i verda er det hetebølgje i California. Skogar brenn. Folk forlèt heimane sine, skrikande med armane over hovudet og brende hårdottar. Jorda er heilt tørr. I Australia brenn det òg. Det har gått eld i ein koalabjørn. Det kjem ein bil, ei kvinne spring ut, tar den brennande koalabjørnen med i bilen. Bilen eksploderer. Det har smelta endå ein gletsjer i Antarktis. Polarisen har forsvunne ned i havet. Når polarisen forsvinn ned i havet, vert havet varma opp. Me stikk ei tå ned i vatnet, det er varmt og godt. Me sym i varmt vatn og nyt den brennande sola. Det kjennest godt. Det regnar ein sjø i Tyskland. Det regnar ei elv i Belgia. Å nei! Jordbotnen losnar, velter ned frå fjella, riv med seg menneske. Stakkars folk,som berre var ute for å nyte det varme vêret.
Nyheitsankeret:
I dei nye rapportane til FNs klimapanel vert det diskutert om klimaendringar kan ha ein samanheng med menneskeleg forureining og klimautslepp. Klimapanelet skriv i rapporten at det er intern og ekstern ueinigheit om klimaendringar kan vere menneskeskapte, då klimaendringar mest av alt er ein del av planetens naturlege syklus, ikkje sant? Me hugsar vel alle istida, skriv dei.
Meteorologen:
Eg er lege!
Nyheitsankeret:
Er det noko gale?
Meteorologen:
Nei, eg skal berre ta ein ekstra kikk på det heile. Det er heilt normalt. Det gjer me heile tida. Forhåpentleg er det ikkje noko å bekymre seg for.
Nyheitsankeret:
Eg vert bekymra.
Meteorologen:
Namnet mitt er Dr. Axelsen. Forhåpentleg er det ikkje noko alvorleg.
Nyheitsankeret:
Kva er gale?
Meteorologen:
Forhåpentleg er det ikkje noko gale. Men berre for sikkerheits skuld tar eg ein kikk.
Nyheitsankeret:
Kva kikar du på?
Meteorologen:
Namnet mitt er Dr. Frandsen.
Nyheitsankeret:
Kvifor kjem det ein lege til?
Meteorologen:
Namnet mitt er Dr. Knudsen.
Nyheitsankeret:
Kvifor skal det vere så mange legar? Kva er gale med meg? Er eg sjuk? Skal eg døy?
Meteorologen:
Forhåpentleg er det ikkje noko gale, det er berre for sikkerheits skuld. Det er heilt normalt om det ikkje er heilt normalt. Har du smerter i magen? Verkjer det i hovudet? Det treng ikkje nødvendigvis å bety noko. Forhåpentleg er alt som det skal vere. Og viss ikkje, er det heilt normalt. Det skjer heile tida. Kanskje du skulle ringe til nokon?
Nyheitsankeret:
Eg ringer til meg sjølv, men ingen svarar.
Meteorologen:
Det er nokre ting som ser litt uvanleg ut. Noko litt anna enn det me håpte å sjå. Men det er heilt normalt. Me skal berre skrive det i journalen. Til rapporten. Det kan vere noko, men sannsynlegvis er det ikkje noko.
Nyheitsankeret:
Du seier det kan vere noko, men det kan også vere at det ikkje er noko?
Meteorologen:
Kanskje det berre er noko som fiksar seg sjølv, og då er det ikkje noko.
Nyheitsankeret:
Javel?
Meteorologen:
Eller det kan vere at det berre forsvinn igjen. Det er ikkje til å vite.
Nyheitsankeret:
Men, er det naudsynt å gjere noko med det no?
Meteorologen:
Teknologien er blitt så god. Vi kan sjå det allereie no, og halde auge med det. Me skriv det ned, og fikser det seinare.
Nyheitsankeret:
Ifølgje FNs nyaste klimarapport, er det sannsynleg at oppvarminga av atmosfæren så vel som havet og landjorda til ein viss grad kan skuldast menneskeleg aktivitet i form av utslepp av klimagassar - herunder karbondioksid, også kalla CO2.
Klimaekspertar meiner likevel ikkje at ekstremvêret som herjar Europa kan setjast i samanheng med klimaendringane. Vêret kan nemleg skuldast naturlege forstyrringar i atmosfæren, eventuelt kan utanomjordiske forsøk på kontakt skape utsving i atmosfæren. No skal me over til vêret.
Meteorologen:
Det er flaum i Sverige, og fleire jordras har gått i Noreg. Redningsmannskap leitar etter familiar som ligg gravlagde i jorda. Dei kan høyre telefonane ringe, men ingen svarar. Når det blir mørkt, går dei rundt i jordmassane og leitar etter overlevande, medan lysande telefonar syng i mørket. Det er ein langsam drukningsdød å drukne i gjørme. Gjørme brukar lang tid på å kome heilt ned i lungene. Utpå ettermiddagen kjem sola fram, og ho vil brenne hol på alle med raudt hår og bleik hud. Skogbrannfaren er stor. Men me kan håpe på at det ordnar seg, heilt av seg sjølv.
Nyheitsankeret:
Nokre gonger har eg denne draumen. Eg er ute og går ein tur og oppdagar ein gard som brenn i det fjerne. Borna ropar om hjelp frå vindauga i huset. Eg ringer til brannvesenet. Men dei kjem ikkje, fordi ein eller annan galning fortel dei at det berre er falsk alarm.
Meteorologen:
Det ser ut til at det framleis er nokre flekkar.
Nyheitsankeret:
Kva betyr det?
Meteorologen:
Det kan bety fleire ting.
Nyheitsankeret:
At det er noko gale?
Meteorologen:
Ikkje nødvendigvis. Me ser nokre gonger at det berre ordnar seg sjølv med tida. Korleis og kvifor, er me faktisk ikkje heilt sikre på, det kan det vere mange grunnar til.
Nyheitsankeret:
Så det vil fikse seg sjølv?
Meteorologen:
Forhåpentleg.
Nyheitsankeret:
Og om ikkje?
Meteorologen:
Så har me heldigvis teknologien. Og no når me veit korleis det heile ser ut, og har skrive det ned i journalen, er det ikkje noko å vere bekymra for.
Nyheitsankeret:
Eg er bekymra.
Meteorologen:
Eg frys noko inn i helvete. Eg gjekk ut døra utan undertøy i dag tidleg, og har open smekk. Men det er ikkje berre her i studio det bles, på Vestlandet er det full storm. Om du ikkje har ein kjellar, er det ein god idé å grave eit stort hol i golvet, slik at du har ein stad å søke ly. For alle dei som har problem med å gå, er blinde eller har andre fysiske og psykiske handikap, ja... så vil eg på vegne av meg sjølv seie takk for følget. Om me ser framover, ser det ut til å bli nokre fine dagar mot slutten av veka.
Nyheitsankeret:
Ifølge FNs nyaste klimarapport finst det fleire typar klimanektarar. Det er vitskapsnekting, der ein påstår at klimaendringar er ein del av den naturlege syklusen, eller at klimamodellane er upålitelege. Så har me økonomisk nekting, der ein meiner at klimaendringar er for dyre å stoppe, og at det difor ikkje gir meining å prøve. Det finst også ei form for humanitær nekting, der ein typisk vil argumentere med at klimaendringar er positive for oss, og at varmare somrar vil gjere landbruket meir effektivt. Det er sjølvsagt også politisk nekting. Dette er dei som meiner det er nyttelaust å gjere noko for klima, fordi dei andre landa ikkje gjer noko. Den siste forma er krisenekting. Altså dei som syntest me bør tenkje oss om før me gjer noko aktivt, fordi det heile framleis er så usikkert, og me veit ikkje noko sikkert, reint vitskapleg, og alt er hypotesar og desse viser til alle dei andre klimanektarane, for dei har jo også nokre argument som vi skal lytte til, ikkje sant? Og no til vêret.
Meteorologen:
Eg har teke badedrakt på i dag, for eg skal rett på stranda etter jobb. Det er mykje vatn og gode temperaturar. Utpå dagen vil det kome tåke. Tåka kan vere giftig, så det er tilrådd at alle med svekka lunger og kroniske sjukdommar held seg inne. Utpå ettermiddagen vil det klårne opp ein augneblink, før mørke skyer trugar i horisonten. For dei som treng syndeforlating, er det gode utsikter.
Nyheitsankeret:
Så alt er forhåpentleg i orden no?
Meteorologen:
Det er nokre små flekkar att, men ikkje noko vi forventar vil utvikle seg vidare. Dersom det er eit svart hol, vil det forhåpentleg trekke seg saman på kort tid.
Kinesaren
I det vesle stabburet på tunet låg papa og jamra. Den store papaen hadde lege der og jamra i fleire veker. Han visste det ikkje sjølv, kor sytete han var, men i den vesle senga i det vesle stabburet låg den store papaen og var som eit barn.
Livet på bygda er som abstrakt samtidsdans
Om gatene på Manhattan er scene for spontan fortausballett, er bygdelivet på Vestlandet ein samtidsdans der den utrente publikummar undrar for seg sjølv: «Har det begynt no?»
Urkultur på hjul
I grenseland, del 3: På taket av Europa ruller bokbussen over landegrensene som var de av luft.



