Forteljingar som røyndom og minnestruktur

Då eg vaks opp i den vesle bygda Fiskå på Sunnmøre, hadde eg forteljingar kring meg på alle kantar. Frå tida før eg sjølv kom i god snakk (eg var ikkje av dei tidlege, og stamma då eg først byrja å forme fulle setningar), vart eg regissert inn i forteljande leikar av storesystera mi, Maria. Tett etter meg i syskenflokken kom ein ny statist å regissere, noko som gav meg viktigare og meir framskotne roller i denne forteljardrivne leiken. 

Dei vaksne fortalde også, og når dei var fleire saman, merka eg at latteren på ein god måte slo i bølgjer i takt med skrøner og historier. Desse fanst gjerne i kontrastane, som i rommet mellom min snarrådige og grunnleggande ujålete morfar og mormor sine reine og høge ideal for det meste. Eg skjønte det ikkje då, barndomen er den sjølvsagte lufta ein pustar, men vi fortalde der andre gjorde. Mor mi, Sølvi, let seg nok irritere over ei slik forenkling, ein kan ikkje fortelje fire ungar gjennom oppveksten, men eg vel no denne livsløgna.

Pappa Vidar var kraftsenteret i den forteljande identiteten heime, og han var bandet til mange av historiene attover i tid. Desse kom også gjennom farmora mi, Edith, som i sine besøk hadde med seg eit heilt galleri av menneske i no- og fortid. Farmor fortalde særleg utmålande om far sin: fabrikkmaskinisten, sårdoktoren, høveskomponisten og den fullstendig feilfrie Thomas Vidhammer. Oldefar Thomas levde seg sjølv så kraftig inn i historiene han fortalde at han kunne hive kaffislanten rett på golvet når han mimra om livet på havet, sa farmor, medan ho forsiktig kneip att eit augelok som dirra av intensitet. 

Fire generasjonar av levande og døde var slik bundne saman i ein lekk av historier, men dei munnlege forteljingane og karakteristikkane i heimen vår kunne like gjerne vende utover mot det vi møtte i kvardagen. Eg merka tidleg at pappa søkte mot andre som likte å fortelje, og at dette var ein kunst han sette høgt. Som redaktør i lokalavisa Synste Møre låg det også i kjernen av jobben hans å sjå og fortelje vidare. Når eg no tenkjer etter, trur eg strukturen i den munnlege forteljinga er ein måte å sjå og å vere i verda på.

Men kva inneber det eigentleg å ha forteljinga som ein måte å sjå og forstå på? Ei god munnleg forteljing dreg ut noko av essensen i ein situasjon eller karakter og gjer i formidlinga dette levande på ein ny måte. Den som fortel tek i denne prosessen med seg mykje av seg sjølv. Og det er dette «sjølvet» som gir meg eit smil om munnen allereie før noko vert sagt. Eg har, som pappa, byrja søke etter dei som meistrar denne kvardagslege kunsten, som har språket og blikket – som maktar å danse i tale på sidelinja av ei nitrist kunstgrasbane, på ein brun pub eller i eit brått møte på veg mot skulen til ungane. 

Som bygdegut i byen forsøker eg å bygge opp noko av blikket for karakterane og historiene kring meg, men det glepp fort. Kanskje fordi eg manglar dei barske naturkulissane eg har vakse opp med, eller fordi eg ikkje kjenner familiane og banda attover i det nære miljøet. Frå kontorvindauget i Bergen ser eg ut over ei open mark. Her på «Bondemarken» møtest hundeeigarar, småungar og naboar. Hadde far min sett ut over ei slik mark frå kontorvindauget heime på Fiskå, så hadde lite vorte gjort eller skrive. Han hadde spekulert, gjort seg ærend bort eller ropt frå vindauget. Eg spekulerer også, diktar samanhengar og gler meg over det vesle eg ser av dramatikk, men eg manglar ein heilskap å sette det inn i.

God munnleg forteljekunst handlar om å ha auge for det særmerkte og evne til å vri ut noko gjenkjenneleg, i det som gjerne er eit ganske skrått lys. For dei av oss som er glade i å fortelje, så trur eg dette også veks inn i måten vi opplever røyndomen på. Det vert ein del av persepsjonen. Eg ser i omgivnadene mine etter det eg trur kan ha verd å fortelje vidare, det som har ein dramaturgi i seg. Det som ikkje let seg omskapast til eller fangast i ei forteljing, vert skuva i bakgrunnen. 

Frå vindauget mitt ser eg hundeeigaren som luftar hunden sin liggande, og som eg ein dag var heilt sikker på hadde avlide der borte på marka fordi han låg så rart. Eg sprang til og slo han hardt i ryggen, berre for å oppdage at han hadde sovna i sola. Slikt festar seg, medan straumen av allvêrskledde førtidspensjonerte friskusar får gli forbi utan at eg meir enn registrerer det. Innarbeidde karaktertrekk, replikkar og bilete er arbeidsverkty for å formidle også det nye og uventa i eit spel av ironi, alvor, underdriving eller gapskratt. Forteljinga i sosialt lag vert då nærast som ein dans. Det er timing og rytme, i vekselgang med andre stemmer, og det dreier seg like mykje om å lytte som sjølv å fortelje.

Soga om vêret

Å skrive ein tekst om munnleg forteljarkunst er krevjande, sidan dette per definisjon er noko som oppstår og har sin magi utanfor teksten. Men det finst dei som får til å fange rik munnleg forteljetradisjon i litteratur. Eg hugsar at då eg las Soga om vêret av islandske Bergsveinn Birgisson, var det noko som resonerte. Birgisson kjenner eg som ein framifrå og humoristisk munnleg forteljar, og han maktar å ta noko av essensen i det munnlege over i skrift. 

Frå eit fjordmiljø i det nordvestlege hjørnet av Island, ein ekstremversjon av fjordmiljøet eg har vakse opp i, fortel Birgisson om dei som driv sjarkfiske. Dette gjer han gjennom dagboka til sjarkfiskaren Halldór som vi innleiingsvis får presentert gjennom eit brev som ordføraren i Hneitisstad herad sender ein forleggjar for å få ho utgjeven: «Det har vist seg at det Halldór har skrive, er ei viktig kjelde til kunnskap om livet i Geirmundarfjord; eit liv som vaklar på avgrunnens rand. Halldór er ein god forteljar, men stava skikkeleg kan han jamt over ikkje», skriv denne ordføraren med skrivemaskin frå samvirkelaget i Geirmundarfjord.

I dagbokmanuset får vi så presentert typegalleriet kring Halldór i dette vindholet av ein fjord. Og det er i desse personskildringane og i spelet mellom menneska at Birgisson fangar så mykje av det som ofte berre ligg i det munnlege. Halldór skriv om to brør: «Det er eit av underverka i verda korleis desse brørne, Ebeneser og Bernharð, held ut med kvarandre. Dei slepper kvarandre ikkje av syne, og dei hjelpest til og med åt om det røyner på», skriv Birgisson, men presenterer så ein type motsetnad som eg kjenner att frå forteljingar om folk heimanfrå: «Elles kunne ein tru at dei var svorne fiendar, for om Ebeneser ber Bernharð om å bakke, køyrer han beint fram. Og har Ebeneser gjort seg opp meining om eitkvart, til dømes at havsula er ein vakker og majestetisk fugl, har Bernharð det klårt for seg at det ikkje finst nokon møkafugl som er så stygg og slåpen som havsula.» I denne skildringa av relasjonen mellom dei to brørne skaper Birgisson slik eit produktivt rom for gode historier. 

Eit slikt rom av kontrast kan skapast på ulike måtar. I vår familiefolklore brukte pappa med eit smil å minnest då veslesøstera mi kom heim frå fødeheimen. Mormor hadde kome ilande for å passe meg og storesøstera mi, og med den nyfødde vel i hus kunne morfar kome på besøk etter ei veke heilt på sjølvstyr. Han troppa då opp utan sokkar i ei hawaiiskjorte som var to nummer for lita. Ikkje all verda å le av i seg sjølv, men for oss som kjende mormor og kva som var viktig for henne, var dette gull.

Særleg rik er skildringa av presten i Birgisson si skjønlitterære bok. Presten er i tillegg til kallet sitt som åndeleg hyrding, også faktisk sauebonde, og vert utover i boka meir og meir forrykt med stendig djupare ringar kring augene. Tidleg får vi skildra eit møte mellom presten og ein villfaren kar sørfrå som studerer filosofi. Presten kjem inn i Ferguson-traktoren sin, og «heile han glinsa av smørjeolje i den blå kjeledressen», kan vi lese. Det er tidlegare nemnde Ebeneser som spelar opp det heile. Han står saman med den eldre sjarkfiskaren Dufgus, men vender seg mot presten på ein måte som tirrar denne til frisk tale: «No kom du i grevens tid, sa Ebeneser, vi snakka nett om åndelege saker, for vi har fått besøk av ein filosofikar sørfrå!», skriv Birgisson om møtet, før Halldór fortel vidare om hendinga frå sitt perspektiv: «Eg hugsar at presten sa noko om kjortelkledde heidningar som halvnakne surra rundt i søylegangane sine og pønska ut alt mogeleg slags vas. Ta desse torskane til dømes, sa han og peika ned i bytta til Dufgus. Dette er ikkje torskar, seier filosofane, men ei etterlikning av torskar.» 

Slik skriv og skildrar Bergsveinn Birgisson frå livet i fjorden, der presten møter og slår til marka tankesettet til mangt og mange. Anten det er tingmannen som kjem for å framsnakke turisme til fjorden («Då må vi berre gjere om sjarkane til flytande pølsebuer og suvenirbutikkar, og så må vi berre lære oss å helse på ti språk og gje blaffen i alle vêrmeldingar»), eller diktaren («Dei som diktar og gjev ut bøker, er alle som ein sjuke på sinnet eller har skade på sjela.») Etter å ha lese boka kjøpte eg ho også til pappa, som eg tenkte til liks med meg ville sette pris på desse rå skildringane frå Geirmundarfjord.

Kartotek av historier

Pappa visste kven alle var, og han hadde eit breitt sett av historier som greip noko av det særeigne i alle desse folka rundt oss. Han kunne vere bråkete og lite var på kvar det passa å starte ein samtale, men blikket hans for karakterar og særtrekk mangla motstykke. Og kanskje var det overblikket, dette at han hadde eit så veldig kartotek av små historier i hovudet, som gjorde han så trygg i samtalane med folk i lokalsamfunnet. Han kunne alltid kople noko til dei han møtte. 

Anten synte han gjennom det han fortalde at han kjende nokon dei var glade i, eller han hugsa ei skrøne den han møtte sjølv hadde fortalt eller var ein del av. Det kunne vere ei presis skildring frå eit minneord, eller eit fragment frå ei loslitt bygdebok. Mykje anna gløymde han. Kvar bilen stod, annonser han hadde lova å ta inn i lokalavisa eller om det stod noko og kokte på omnen. Men han gløymde ikkje dei nære forteljingane – desse som fanga folket rundt oss og bak oss i ord. 

Ei av desse personskildringane teikna opp ein mann eg aldri har møtt, men som eg ser tydeleg føre meg. Johan Elias var ein viktig del av barndomen til pappa fordi han hadde drive garden farfar og farmor tok over. Då pappa var liten, låg Johan Elias i ei seng, med hua på, og batt garn. Der hadde han lege i årevis. Han drakk syltynn saft, ordna ved hjelp av ein dropeteljar, og togg tobakk. Om det kom nokon til gards som Johan Elias ikkje sette pris på, så tok han handa til hua og myste på ein måte som indikerte at han ikkje kjende dei. Den sengeliggande hadde vore i Amerika som ung, og bar dessutan forteljingar om kvar det overnaturlege hende på garden. Johan Elias låg altså i denne senga i 14 år, berre avbrote av bruduljane som fylgde når han skulle få seg ein vask. 

Eller? Både pappa og farmor fortalde oss ungane om ein rev Johan Elias hadde sett, som han umogeleg kunne fått med seg frå senga si. Så var han eigentleg ute på golvet og såg utover markene når døra var attlaten?

Pappa gjekk bort våren 2024, og tok då med seg ein vegg i livet mitt. Etter dette har spørsmålet om kva desse forteljingane han bar og delte betydde, vorte viktigare for meg, og det har kome til ein ny dimensjon: at den munnlege forteljinga også er ein måte å hugse og konservere minner på for dei som kjem etter. 

Denne innsikta, med røter heilt attende til skaldediktinga, har brått vorte verkeleg for meg. Skalden skulle i den førskriftlege tida lage munnlege dikt med omtale av kongar og hendingar som kunne stå seg inn i æva. No har ikkje historiene som pappa fortalde den faste forma i skaldedikta, men dei er bygde i strukturar det går an å hugse.

Konserten for ein

Det eg veit om oldefaren min, den feilfrie og fantastiske Thomas, knyter seg til historiene pappa og farmor har fortalt om han. Eg veit at musikk betydde mykje for han, ut frå ei historie pappa fortalde frå månaden Thomas døydde. Pappa var berre sju år gamal denne nasjonaldagen. Etter at korpset i den vesle kraftbygda Dyrkorn hadde gått i toget og spelt nasjonalsongen, så gjekk dei til huset der Thomas og Ingeborg budde. Der spelte dei ein eigen liten konsert for oldefar, som hadde fått hjelp opp i vindauget. Til sist kom den gamle handa til Thomas ut frå glaset i ei takk, fortalde pappa. Ein gråhåra mann gjekk då frå korpset og bort til den utstrekte handa, og greip henne. Det var heilt stille, hugsa pappa, som også fortalde om tårer på kinna til dei gamle og at han såg bestefaren vart hjelpt attende i senga. For meg har ei slik historie mykje større verdi enn å vite at Thomas Vidhammer var føydd i 1891 og gifta seg med si Ingeborg Nikoline Skjelten i 1914.

Noko av det eg har grunna på etter at pappa døydde, er alt av historier om folk som då forsvann med han. Kva skjer når dei som ber forteljingane går bort? Er det på eit vis først når dei levande minna om oss forsvinn at vi eigentleg døyr? 

Pappa har vore med å halde minnet om Thomas levande gjennom sine historier, så får det vere ei av mine oppgåver å halde minnet om pappa levande. Med meg for å løyse denne oppgåva har eg fått ein måte å sjå verda på, og pappa kjennest nærast når eg ser noko slik eg veit han ville sett det.

1) Soga om vêret, Pelikanen (2014)

2) Pappa har også skrive om dette minnet. I boka Baktankar, Synste Møre (2024), s. 183–184