Eg har funne boka som vil vere med meg livet ut

Personleg bokmelding:
Forfattar: Robin Wall Kimmerer
Bok: Braiding Sweetgrass – Indigenous Wisdom, Scientific Knowledge and the Teachings of Plants
Forlag: Penguin Books, 2020. Fyrst ugjeve av Milkweed Editions 2013.

Eg har ei gåve eg ikkje veit kven som har gjeve meg. Eg skulle så gjerne takke, men veit ikkje kven eg skal rette takka mi til.

Gåva er ei bok. No ligg ho framfor meg som ei godt brukt pocketutgåve gjeven ut av mastodontforlaget Penguin, men då eg fyrst høyrde ho, var det som lydbok i strøymingsappen Storytel. Likevel er eg temmeleg (ja, eigentleg heilt) sikker på at det ikkje var algoritmane som sende Braiding Sweetgrass – Indigenous Wisdom, Scientific Knowledge and the Teachings of Plants til meg. Det var eit menneske som gjorde meg merksam på at forfattaren, professoren og medlemmen av Citizen Potawatomi Nation, Robin Wall Kimmerer, eksisterer. Kanskje (truleg) gjennom ei avis, eg har ei vag kjensle av nokon som vart intervjua i Klassekampen, men har søkt i arkiva deira for det aktuelle tidsrommet utan å finne noko.

Det aktuelle tidsrommet – altså tida då eg oppdaga gåva – var sommaren 2024. Det var ein varm og fuktig og ikkje minst gjevande sommar. Ein sommar som gav oss blåbær før jonsok, moltebær i mengder, kantarellar som kom igjen og igjen etter som eg plukka dei og ikkje minst ripsbusker i hagen min som hang så tunge, så tunge av raude, syrlege, saftige og modne ripsbær.

Eg plukka rips i ei bøtte eg hadde hengande over skuldra medan sola gjorde magen min varm utanpå og Robin Wall Kimmerer si mjuke USA-røyst varma han frå innsida:

«Maybe it was the smell of ripe tomatoes, or the oriole singing, or that certain slant of light on a yellow afternoon and the beans hanging thick around me. It just came to me in a wash of happiness that made me laugh out loud, startling the chickadees who were picking at the sunflowers, raining black and white hulls on the ground. I knew it with a certainty as warm and clear as the September sunshine. The land loves us back. She loves us with beans and tomatoes, with roasting ears and blackberries and birdsongs.» (s. 122)

Elskar jorda meg? Som eit samfunnsmedvite menneske med bakgrunn frå miljørørsla er det vanskeleg å tru på. Vi menneske er då ikkje naturfremjarar, er vi vel, vi er jo øydeleggarar, er det ikkje det vi stadig ser kring oss, vi ser kvalar med plast i magen, natur som vert bygd om til fotballbaner, fotballbaner med gummigranulat som spreier seg attende til naturen, ja, sjølv når vi prøver å gjere godt – byte ut fossilbilar med elbilar, til dømes – går det gale, for vi må ha energi til bilane og då bygger vi vindmøller og om dei er til lands eller havs, så øydelegg dei. Så øydelegg vi. «Er det noko vi veit som menneske, er det at alt vi tar på, det tar vi for mykje av, og det tar vi for hardt på», som artisten Aurora Aksnes seier i ein reklamefilm ho har laga med Greenpeace for å stoppe gruvedrift på havbotnen.

Heldigvis har Kimmerer teke høgd for slike som meg. Forfattaren er professor i planteøkologi og botanikk, og allereie i innleiinga fortel ho om kor tomme andleta til studentane hennar vert når ho ber dei nemne døme på positive interaksjonar mellom menneske og natur. Det typiske svaret er «ingen».

Aurora Aksnes og Greenpeace har jo heilt rett i at gruvedrift på havbotnen er ein forferdeleg ide. Forteljingane om korleis menneske skader natur er sterke og viktige, viktige for å syne oss vegen ut av dette destruktive menneskevirket. Men, fortel Kimmerer - og eg kan ikkje tru at eg ikkje har tenkt på dette tidlegare - er det ikkje eit gap her? For «korleis skal vi menneske kunne bevege oss mot økologisk og kulturell berekraft om vi ikkje eingong kan sjå føre oss korleis den stien går?» (mi omsetjing).

Det er ikkje rart, hevdar Kimmerer, at menneske som ikkje berre er oppvaksne i ei skapingsforteljing der Eva vart kasta ut av hagen og måtte bruke æva på å kjempe mot naturen, men også i stor grad har flytta frå den naturen vi opphaveleg var ein del av, menneske som ikkje er urfolk, ikkje ser alle samanhengane. Ikkje ser seg sjølve som ein del av alt.

Men det treng ikkje vere slik. Mellom ripsbuskene mine har eg måtta ta solhatt på, så varmt er det, men eg sluttar ikkje å plukke (sjølv om eg ser at eg ikkje kjem til å kunne plukke alt), mellom øyra lærer eg at vi jo alle har vore innvandrarar ein gong, sjølv den fyrste kvinna på jorda, som Kimmerer kallar Skywoman, ho kom ramlande ned frå ein annan stad og landa i vatnet, ho var gravid og fødde seinare ei dotter, etter ei lang rekke dyr hadde ofra seg for å få ho på land – på ryggen av ei skilpadde planta ho vekstane ho hadde med seg frå der ho kom frå, og dette, Turtle Island, vart det vi kjenner som Amerika, vekstane og menneska kom ein gong annanstad frå, men dei vart innfødde fordi dei forplikta seg til jamskifte («reciprocity»). Til å gje og ta med landet, ikkje forlate det, ikkje eingong for å gjere det til eit naturreservat eller fredningsområde, nei, å engasjere seg i landet «som om barna dine si framtid står på spel, som om liva våre, både materielt og spirituelt, avhang av det.»

Så enkelt – og så vanskeleg, sjølvsagt. Det er jo dette vi alltid prøver på, både dei som vil bygge vindmøller og dei som ikkje vil bygge vindmøller vil og vil ikkje gjere det på grunn av barna sine, på grunn av framtida. Korleis skal vi vite kven som har rett?

Kanskje kan vi byrje med å innsjå at vi menneske er blant dei yngste skapningane her på jorda. At det burde opne for audmjukheit – at vi har noko å lære, ikkje berre noko å lære vekk: «The plant can tell us her story, we need to learn to listen.»

Lytte har Kimmerer gjort, ho har lytta til vassliljer, til mose, til vatn, salamandrar, bønner, pekannøtter, marigras og mais, og no fortel ho sine historier. Om korleis vassliljer hjelper mot sorg over barn som flyttar heimanfrå: vassliljer har blomar i overflata som pustar oksygen, men også røter på den oksygenlause sjøbotnen som treng oksygen. Dette løyser planta ved at gamle blomar har høgare oksygenutslepp enn unge blomar, noko som gjev eit sug av oksygen gjennom planta, gjennom rota som tek det ho treng og sender resten vidare til gamlingblomane. Generasjonane hjelper kvarandre. Om markjordbær - dronninga av alle bær, det fyrste som sløkker svelt om sommaren - som kjem som gåver, gåver som ikkje er løn, ikkje noko du fortener, ikkje noko du kan tilkalle. Og, ikkje minst, om lønnesirup. For Kimmerer kallar landet sitt for Maple Nation – lønnetrelandet - lønnetre er dei mest framtredande vekstane i Potawatomi-området – å tappe sevje, som dei så kan koke sirup av, er noko dei kanskje har lært av ekorn, og no gjer dei det med ærbødigheit og jamskifte – her er det berre å innsjå at gåva og kjærleiken frå lønnetrea er mykje større enn noka gåve eller nokon kjærleik eit menneske kan gje dei attende, men at nett det likevel er det einaste vi kan gjere. Sjå. Elske. Gje attende. Søke jamskifte. Og fortelje.

«Our relationship with land cannot heal until we hear its stories. But who will tell them?» skriv Kimmerer.

Også landskapet vi lever i har historier. Også eg har slike, slår det meg, medan eg lyttar og sidan les, begge delar har sin funksjon. Å lytte medan eg er i verda, er i handlinga, verkar på éin måte, det verkar på kjenslene mine, på å verte ein del av Kimmerers ord. Eg lærer at eg ikkje skal vere lei meg for at eg ikkje rekk å plukke alle ripsbæra mine, for ein skal aldri ta alt, helst ikkje meir enn halvparten, lærer eg, slik er den Ærbare Innhaustinga, slik takkar ein med jamskifte.

Å lese på papir, sakte og igjen og igjen, streke under og gjere notat gjev meg tid til å sette i gang mine eigne tankar, vekker mine eigne historier. Ripsbuskene mine elsker meg. Er det slik? Eg gjer jo så lite for dei.

Men nokre delar av naturen elskar meg heilt sikkert. Ja, eg har faktisk opplevd det, oppdagar eg medan eg les, og eg innser at det er slik eg skal takke, ikkje med blomar, ikkje med hand i handa, men med å putte denne forteljinga inn i verda.

Lytt til Siri Helle fortelje: Alle bør ein gong følge ein geiteflokk i fjellet